Krzyże, kielichy, misy, hostierki, pateny – to niektóre z dzieł sztuki prezentowanych na wystawie „Nowożytne złotnictwo śląskich kościołów pokoju” w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Od 1 października możemy oglądać ją w przestrzeni, którą zwykle o tej porze wypełnia Skarb Średzki.
Obecnie precjoza ze Środy Śląskiej są pokazywane w Nowym Jorku, a ich miejsce zajął inny skarb – bezcenne zabytki złotnicze wypożyczone z kościołów pokoju w Świdnicy i Jaworze oraz z muzeów; po raz pierwszy pokazywane w tak szerokim ujęciu. Jednym z powodów zorganizowania wystawy jest także uświetnienie 25. rocznicy wpisania obu tych kościołów na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Jak wyglądały one kiedyś, możemy przekonać się z umieszczonych na ekspozycji XVIII-wiecznych widoków autorstwa śląskiego rysownika Friedricha Bernharda Wernera. Nie istnieje już trzeci kościół w Głogowie, który spłonął w 1758 r., ale na wystawie zobaczymy (w formie prezentacji) ocalały krucyfiks i świeczniki ołtarzowe. Z Kościoła Pokoju w Jaworze pochodzi natomiast wyjątkowa srebrna misa chrzcielna z 1694 r. , po raz pierwszy pokazana publicznie oraz srebrny kielich mszalny.
Najwięcej eksponatów reprezentuje Kościół Pokoju w Świdnicy. „Nowożytne złotnictwo świdnickiego Kościoła Pokoju jest najlepiej rozpoznane. Wyróżnia się ono sporym bogactwem, na które składają się nie tylko paramenty zachowane w samej świątyni, ale także znajdujące się w zbiorach muzealnych czy wreszcie znane z literatury oraz przekazów archiwalnych. Nie mamy jednak wątpliwości, że pokaźną część najstarszych naczyń liturgicznych pochłonęły kontrybucje wojenne, a los wielu innych, wymienionych jeszcze w literaturze z XIX w., pozostaje nieznany”, pisze dr hab. Piotr Oszczanowski, kurator wystawy w towarzyszącej jej publikacji.
Za wybitną kreację złotniczą z tego kościoła uchodzi podróżny zestaw liturgiczny z 1715 r. pastora primariusa Theodosiusa Gottfrieda Fuchsa (1692–1767). W intarsjowanej skrzyneczce mieszczą się kielich, patena, hostierka, dwie ampułki, dwa składane lichtarze, krucyfiks – precjoza autorstwa Johanna Fischera starszego – oraz oprawny w skórę modlitewnik, medal i obrus haftowany złotogłowiem. Skrzyneczkę pastora Fuchsa pokazywaliśmy w 2012 r. na Placu Pokoju na wystawie „Wiara jak serce ze spiżu. Skarby Kościoła Pokoju w Świdnicy”.
Wśród najcenniejszych zabytków ze świdnickiego kościoła zobaczymy w Muzeum Narodowym także monumentalny krzyż ołtarzowy z 1711 r., z rokokową drewnianą podstawą z ok. 1752 r., autorstwa jaworskiego złotnika Johanna Friedricha Wendricha. To jedno z licznych dowodów wsparcia, jakiego śląska szlachta udzielała świdnickiej parafii – krucyfiks ufundowały baronowa von Zedlitz i szlachcianka z rodu von Niebelschütz. Wystawa nie jest bowiem tylko zbiorem dzieł sztuki – to także świadectwo wiary, siły i wspólnoty śląskich protestantów. Ekspozycję wzbogaca także przedmiot odkryty w czerwcu tego roku podczas kwerendy w Kościele Pokoju w Świdnicy: srebrna puszka z 1638 r., autorstwa Hansa Boxhammera okazała się najstarszym dziełem złotniczym, jaki znajduje się w świątyni.
Wystawa jest także sposobnością, żeby przypomnieć dzieła sztuki ze śląskich kościołów pokoju, które są poza granicami Polski. „Wśród nich najcenniejszym, a całkiem zapomnianym, jest – wywieziony z Polski w 1958 r. i obecnie przechowywany w siedzibie Die Union Evangelischer Kirchen w Berlinie – manierystyczny kufel z ok. 1615 r. autorstwa wybitnego złotnika norymberskiego Hansa Reiffa. Na rok przed rozpoczęciem budowy kościoła pokoju w Świdnicy w 1655 r. został on podarowany parafii luterańskiej przez księżną Sybillę von Württemberg (1620–1707). Chociaż ten manierystyczny kufel ma charakter świecki, to pierwotnie służył luteranom świdnickim za naczynie do udzielania sakramentu. Stąd jego wyjątkowe znacznie i wielka wartość historyczna”, pisze dr hab. Piotr Oszczanowski.
Wystawa „Nowożytne złotnictwo śląskich kościołów pokoju” wpisuje się w program XII Festiwalu Kultury Protestanckiej we Wrocławiu (24–31 października 2026 r.). Można ją obejrzeć w Muzeum Narodowym do 30 grudnia 2026 r., wstęp wolny.