Kościół Pokoju w Świdnicy jest jednym z obiektów przedstawionych w „Protestant Church Architecture of the 16th–18th Centuries in Europe”, pierwszym całościowym opracowaniu europejskiej architektury protestanckiej doby nowożytnej. To monumentalne dzieło: 4 tomy, 12 kilogramów i 12 lat pracy prof. Jana Harasimowicza i jego zespołu.
– Kiedy Narodowe Centrum Nauki ogłosiło w 2012 roku konkurs na wielki projekt badawczy „Maestro” z budżetem do trzech milionów złotych, przeznaczony dla profesorów stojących na czele zespołów badawczych złożonych z własnych uczniów, zgłosiłem wniosek dotyczący syntetyczno-systematycznej prezentacji protestanckiego budownictwa kościelnego czasów nowożytnych w Europie. Został on poddany wnikliwym recenzjom, a następnie – ku mojej wielkiej radości – przyjęty do realizacji, choć przecież powszechnie wiadomo, że w NCN dominują zdecydowanie nauki ścisłe, przyrodnicze i medyczne.
Mój projekt jest jednym z największych przyznanych dotąd grantów humanistycznych NCN, a na pewno jedynym zakończonym tak okazałą publikacją, która od dwóch tygodni, dzięki staraniom wydawnictwa Schnell & Steiner i jego zagranicznych partnerów, dostępna jest w księgarniach internetowych na całym świecie – opowiada profesor.
Już w pierwszym roku trwania projektu zaprosił on najwybitniejszych specjalistów od historii protestanckiego budownictwa kościelnego z Europy, USA i Kanady do współpracy przy określaniu kształtu przyszłej publikacji. Podczas warsztatów, w 2013 r. w Stacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk w Wiedniu, omówiono wiele istotnych problemów metodologicznych i sformułowano pierwszy zarys kwestionariusza badawczego. W Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego powstało biuro projektu, wokół którego skupił się zespół 15 historyków sztuki – współpracowników, doktorantów i magistrantów profesora Harasimowicza. Wspólnie z ekspertami zagranicznymi ustalone zostały listy kościołów ze wszystkich krajów Europy, w których protestantyzm zaznaczył swoją obecność od początków reformacji (ok. 1520 r.) do końca epoki napoleońskiej (ok. 1815 r.). Potem wszyscy wykonawcy projektu rozjechali się do przydzielonych im krajów: wykonywali zdjęcia kościołów specjalnie zakupionym sprzętem, sporządzali szczegółowe opisy budowli, przeprowadzali kwerendy w parafiach, archiwach, lokalnych i centralnych bibliotekach. Szczególnie ważne okazały się kwerendy w największych bibliotekach krajowych w Warszawie, Lipsku, Monachium, Frankfurcie nad Menem, Stuttgarcie, Wiedniu, Budapeszcie, Sztokholmie, Kopenhadze, Helsinkach, Paryżu, Zurychu, Londynie, Edynburgu, Pradze, Bratysławie, Tallinnie, Rydze i Wilnie. Zgromadzony materiał trzeba było uporządkować, napisać noty katalogowe i eseje. Na koniec cały materiał został przetłumaczony na język angielski przez wybitnych specjalistów polskiego pochodzenia, w tym osoby zamieszkałe obecnie w Anglii, Irlandii i Francji.
Cztery bogato ilustrowane tomy zawierają opisy 1187 budowli kościelnych zlokalizowanych w 25 krajach Europy oraz 42 artykuły monograficzne poświęcone architekturze protestanckiej poszczególnych regionów kontynentu. Całość poprzedza obszerny wstęp i syntetyczne wprowadzenie. Wszystkim tekstom towarzyszy 3158 fotografii (niemal wyłącznie kolorowych) oraz 766 rzutów poziomych budowli, odpowiednio wyskalowanych.
Każdy z 42 rozdziałów składa się z eseju na temat danego kraju, zawierającego podstawowe dane statystyczne, krótki zarys historii ogólnej oraz zarys dziejów reformacji i nowożytnej konfesjonalizacji, a następnie syntetyczną charakterystykę protestanckiego budownictwa kościelnego na danym terenie w latach ok. 1520-1815. Po eseju następuje część albumowa z dużymi kolorowymi zdjęciami najważniejszych budowli, w najbardziej charakterystycznych ujęciach. Ostatnim, najobszerniejszym elementem każdego rozdziału jest katalog budowli w układzie alfabetycznym. Każdy kościół jest w nim opisany według 14 punktów (m.in. dane adresowe, historia budowy, materiał i technika, opis wnętrza, opis strony zewnętrznej, opis wyposażenia i wystroju, charakterystyka źródeł form architektonicznych oraz wpływu na inne budowle, wykaz literatury przedmiotu).
– Główne wyznania to oczywiście luteranizm i kalwinizm, ale także kościół anglikański, menonici, unitarianie, metodyści, waldensi, Bracia Morawscy, Bracia Polscy – opowiada profesor, który jest autorem rozdziałów poświęconych Polsce, Francji i Szwajcarii oraz współautorem rozdziałów na temat wielu innych krajów, w tym zwłaszcza krajów związkowych Republiki Federalnej Niemiec. Przyznaje, że podczas tej wieloletniej żmudnej pracy nie raz był zaskakiwany.
– W Serbii, w autonomicznej prowincji Wojwodina, istnieje kilka kościołów ewangelickich, w których nabożeństwa są do dziś odprawiane po słowacku. Kościoły te służą potomkom XVIII-wiecznych osadników ze Słowacji, sprowadzonych tu przez Habsburgów w celu zasiedlenia strefy granicznej z Imperium Osmańskim. Równie ważnym celem tego osadnictwa było osłabienie protestantyzmu na Słowacji, poddawanej w tym czasie intensywnej presji kontrreformacyjnej. Z kolei na Ukrainie Zakarpackiej, tuż przy granicy z Węgrami, jest wiele kościołów reformowanych (kalwińskich), w których nabożeństwa odprawiane są po węgiersku, bo ten właśnie region zamieszkuje węgierska mniejszość etniczna, w większości protestancka – opowiada Jan Harasimowicz.
Najstarszy kościół zbudowany od podstaw jako protestancki znajduje się w Reinach w szwajcarskim kantonie Aargau. Powstał w 1529 r. za zgodą Rady Miasta Berna, sprawującej wówczas władzę zwierzchnią nad tym terytorium. Przychyliła się ona do prośby mieszkańców wsi, którzy nie chcieli „hołdować papieskiemu bałwochwalstwu”, czyli uczęszczać do katolickiego kościoła parafialnego w sąsiedniej miejscowości.
Najwięcej opracowanych obiektów znajduje się w Niemczech (387) i Polsce (130). Wśród obiektów polskich 15 służy nadal wspólnotom ewangelickim, głównie luterańskim. Jest wśród nich nasz kościół, z obszernym opisem i kilkoma fotografiami. „Ewangelickiej Parafii Kościoła Pokoju w Świdnicy, bliskiej memu sercu od ponad 60 lat”, napisał profesor na egzemplarzu pierwszego tomu „Protestant Church Architecture of the 16th–18th Centuries in Europe”, który jest już w parafialnej bibliotece.
– Wiele protestanckich kościołów przestało istnieć albo zmieniło przeznaczenie, natomiast Kościół Pokoju wciąż trwa, jest żywy. To dla mnie miejsce szczególne, zobaczyłem je po raz pierwszy u schyłku 50. lat XX wieku, jako dziewięciolatek. Zabrał mnie tam mój ojciec Rajmund Harasimowicz, nauczyciel chemii, a jednocześnie wielki miłośnik historii. Odczytał mi trochę inskrypcji z empor, opowiedział historię niezwykłej świątyni. Już wtedy poczułem, że w przyszłości będę chciał dowiedzieć się więcej. Ta dziecięca fascynacja zamieniła się w naukową przygodę: począwszy od pracy magisterskiej o tym, jak konflikty religijne wpłynęły na sztukę Dolnego Śląska w XVI i XVII wieku, po obecną publikację – opowiada prof. Jan Harasimowicz, dyrektor Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego oraz założyciel i wieloletni kierownik Zakładu Sztuki Renesansu i Reformacji w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego. Pierwszy doktorat napisany pod jego kierunkiem w 2000 r., Agnieszki Seidel-Grzesińskiej, dotyczył architektury i wyposażenia świdnickiego Kościoła Pokoju.
Profesor podkreśla, że „Protestant Church Architecture of the 16th–18th Centuries in Europe” to nie tylko katalog miejsc i budowli.
– To przede wszystkim świadectwo „chrześcijańskiej duszy Europy” utrwalone w architekturze. To wkład protestantów w europejskie dziedzictwo kulturowe – opowiada szef projektu, który został objęty patronatem globalnej platformy REFORC (Reformation Research Consortium), popularyzującej na całym świecie działania naukowe związane z reformacją.
– Mam nadzieję, że nasza książka wypromuje także stosunkowo mało znane obiekty z terenu Polski, na przykład dawny zbór kalwiński, wzniesiony w Oksie koło Jędrzejowa z fundacji Mikołaja Reja, dawny kościół luterański w Klępsku koło Sulechowa, pokryty w całości bogatą dekoracją malarską o tematyce biblijnej, a także dawny kościół luterański w Praczach Odrzańskich, który był dla architekta Albrechta von Säbischa „wstępnym ćwiczeniem” przed budową Kościołów Pokoju w Świdnicy i Jaworze – mówi profesor.
